Słowniczek · Psychologia

Okno Johariego (Johari window)

Okno Johariego to prosty model, który dzieli wiedzę o człowieku na cztery obszary według dwóch pytań: co wiesz o sobie Ty i co wiedzą o Tobie inni. Stworzyli go psychologowie Joseph Luft i Harrington Ingham w 1955 roku, a nazwa to połączenie ich imion (Joe i Harry). W pracy model służy głównie do rozmowy o informacji zwrotnej: pokazuje, że część rzeczy o Twoim sposobie pracy widzą wyłącznie inni.

Model pochodzi z warsztatów rozwoju grupowego prowadzonych na Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles i pierwszy raz został opisany w materiałach z tych zajęć. Szerzej spopularyzował go Luft w późniejszych książkach. Nie jest to test ani narzędzie pomiarowe, tylko rysunek, który porządkuje rozmowę.

Cztery pola okna Johariego

  • Obszar otwarty (arena). To, co wiesz o sobie i co wiedzą inni. Na przykład: jesteś dobry w rozmowach z klientami i wszyscy w zespole to widzą.
  • Obszar ślepy. To, co widzą inni, a czego Ty nie zauważasz. Na przykład: przerywasz ludziom w połowie zdania albo Twoje maile brzmią szorstko, choć tak ich nie piszesz.
  • Obszar ukryty (fasada). To, co wiesz o sobie, ale nie mówisz innym. Na przykład: nie rozumiesz nowego systemu fakturowania i udajesz, że wszystko jest jasne.
  • Obszar nieznany. To, czego nie wiesz ani Ty, ani inni. Na przykład: nikt nie sprawdził, jak radzisz sobie z prowadzeniem projektu, bo nigdy go nie prowadziłeś.

Model zakłada, że współpraca idzie łatwiej, gdy obszar otwarty jest duży. Powiększa się go z dwóch stron: informacja zwrotna od innych zmniejsza obszar ślepy, a mówienie o sobie zmniejsza obszar ukryty.

Dlaczego obszar ślepy w ogóle istnieje

Okno Johariego powstało jako model z praktyki warsztatowej, ale jego główną intuicję potwierdzają późniejsze badania nad samowiedzą. Simine Vazire w modelu SOKA (asymetria wiedzy o sobie i innych) zebrała dane, z których wynika, że Ty i inni macie dostęp do innych informacji. Własne stany wewnętrzne, takie jak niepokój, oceniasz trafniej Ty. Cechy silnie wartościujące, jak inteligencja czy pomysłowość, trafniej oceniają bliscy znajomi, bo ich ocenę mniej zniekształca chęć dobrego myślenia o sobie (Vazire, 2010).

W praktyce oznacza to, że części rzeczy o sobie sama refleksja Ci nie pokaże. Jeśli chcesz wiedzieć, jak Twój sposób prowadzenia spotkań działa na zespół, musisz zapytać zespół. Dobrą ilustracją jest efekt Dunninga-Krugera: słabe strony w danej dziedzinie bywają niewidoczne właśnie dla tego, kto je ma.

Okno Johariego w informacji zwrotnej w małym zespole

W firmie na kilka osób nie ma działu HR ani formalnych ocen okresowych, więc informacja zwrotna często w ogóle nie płynie. Okno Johariego daje wspólny język, który ułatwia rozpoczęcie tej rozmowy. Trzy sytuacje, w których się przydaje:

  • Właściciel chce wiedzieć, co go ogranicza. Pytanie „co robię, co spowalnia Waszą pracę?” dotyczy dokładnie obszaru ślepego. W małej firmie szef często jest ostatnią osobą, która słyszy o swoich nawykach, bo nikt nie chce ryzykować.
  • Nowa osoba w zespole. Przy wdrożeniu nowej osoby (onboarding) obszar otwarty jest mały z obu stron. Krótka rozmowa o tym, jak każdy lubi pracować i czego potrzebuje, zastępuje tygodnie zgadywania.
  • Powtarzające się tarcie przy przekazywaniu pracy. Grafik uważa, że briefy są niejasne, a handlowiec, że grafik dopytuje za dużo. Rozmowa według czterech pól pokazuje, co każdy wie, a czego nie powiedział.

Prosta forma ćwiczenia: każda osoba wybiera z listy kilka słów opisujących siebie w pracy, a pozostali wybierają słowa opisujące ją. Słowa wybrane przez obie strony trafiają do areny, wybrane tylko przez innych do obszaru ślepego, a wybrane tylko przez siebie do ukrytego. Rozmawia się potem o obszarze ślepym, bo tam jest najwięcej nowej informacji.

Granice modelu i typowe błędy

Okno Johariego nie mierzy niczego i nie ma norm ani wyników. Jego wartość zależy od tego, czy ludzie mówią szczerze, a to z kolei zależy od tego, czy w zespole panuje bezpieczeństwo psychologiczne. W zespole, w którym szczerość bywa karana, ćwiczenie da grzeczne i bezużyteczne odpowiedzi.

Częste błędy:

  • Ćwiczenie jednorazowe. Jedna sesja na wyjeździe integracyjnym niczego nie zmienia, jeśli potem nikt nie pyta o informację zwrotną w codziennej pracy.
  • Wymuszone zwierzenia. Zmniejszanie obszaru ukrytego nie oznacza mówienia o prywatnych sprawach. W pracy chodzi o informacje związane z pracą: czego nie rozumiesz, czego potrzebujesz, w czym czujesz się pewnie.
  • Informacja zwrotna o osobie zamiast o zachowaniu. „Jesteś chaotyczny” nic nie daje. „Na ostatnich trzech spotkaniach zmieniałeś temat, zanim zapadła decyzja” daje konkret, z którym da się coś zrobić.

Na początek wystarczy jedno pytanie zadane współpracownikowi po skończonym projekcie: jaką jedną rzecz w moim sposobie pracy powinienem zmienić, żeby Tobie było łatwiej?

Pytania i odpowiedzi

Najczęściej zadawane pytania

Okno Johariego to model, który dzieli wiedzę o człowieku na cztery obszary według tego, co wiesz o sobie Ty i co wiedzą o Tobie inni. Obszar otwarty to rzeczy znane wszystkim. Obszar ślepy to to, co widzą inni, a czego Ty nie zauważasz. Obszar ukryty to to, co wiesz o sobie, ale nie mówisz. Obszar nieznany to to, czego nie wie nikt. Model stworzyli Joseph Luft i Harrington Ingham w 1955 roku, a nazwa łączy ich imiona. W pracy służy do rozmowy o informacji zwrotnej. Przykład: kierowniczka zespołu uważa swoje maile za rzeczowe, a zespół odbiera je jako szorstkie. To klasyczny obszar ślepy, który znika dopiero wtedy, gdy ktoś jej o tym powie. Model nie jest testem, tylko sposobem uporządkowania takiej rozmowy.

Okno Johariego ma cztery obszary, a każdy łatwo pokazać na przykładzie z pracy. Obszar otwarty: wiesz, że dobrze rozmawiasz z klientami, i zespół też to wie. Obszar ślepy: przerywasz ludziom w połowie zdania, wszyscy to zauważają, tylko Ty nie. Obszar ukryty: nie rozumiesz nowego systemu fakturowania, ale udajesz, że wszystko jest jasne. Obszar nieznany: nie wiadomo, jak poradzisz sobie z prowadzeniem projektu, bo nikt tego jeszcze nie sprawdził, łącznie z Tobą. Model zakłada, że współpraca idzie łatwiej, gdy obszar otwarty jest duży. Powiększa się go na dwa sposoby. Informacja zwrotna od innych zmniejsza obszar ślepy. Mówienie o sobie w sprawach związanych z pracą, na przykład o tym, czego nie rozumiesz, zmniejsza obszar ukryty. Obszar nieznany kurczy się przez nowe doświadczenia i zadania.

Okno Johariego w zespole najprościej stosować jako ćwiczenie ze słowami. Każda osoba wybiera z przygotowanej listy kilka słów, które opisują ją w pracy, a pozostali członkowie zespołu wybierają słowa opisujące tę osobę. Słowa wskazane przez obie strony trafiają do obszaru otwartego, wskazane tylko przez innych do ślepego, a tylko przez siebie do ukrytego. Najwięcej nowej informacji jest w obszarze ślepym i o nim warto rozmawiać. W małej firmie ćwiczenie sprawdza się przy wdrażaniu nowej osoby, po zakończonym projekcie albo gdy przy przekazywaniu pracy powtarza się to samo tarcie. Warunek jest jeden: ludzie muszą móc mówić szczerze bez obawy o konsekwencje. Bez tego ćwiczenie da grzeczne i bezużyteczne odpowiedzi. Lepiej też powtarzać krótką rozmowę regularnie niż zrobić jedną dużą sesję.

Okno Johariego i informacja zwrotna są ze sobą ściśle związane, bo informacja zwrotna to główny sposób zmniejszania obszaru ślepego, czyli tego, co widzą o Tobie inni, a czego nie widzisz Ty. Późniejsze badania nad samowiedzą potwierdzają, że takie obszary istnieją. Simine Vazire w 2010 roku opisała, że własne stany wewnętrzne oceniamy trafniej sami, ale cechy silnie wartościujące, jak pomysłowość, trafniej oceniają bliscy znajomi. Wniosek dla pracy: niektórych rzeczy o swoim stylu pracy nie odkryjesz przez refleksję, tylko pytając innych. Żeby informacja zwrotna była użyteczna, powinna dotyczyć zachowania, a nie osoby. Zamiast mówić jesteś chaotyczny, lepiej powiedzieć: na trzech ostatnich spotkaniach zmieniałeś temat, zanim zapadła decyzja. Taki komunikat da się przyjąć i coś z nim zrobić.

Okno Johariego ma kilka ważnych ograniczeń. Po pierwsze, niczego nie mierzy: nie ma wyników, norm ani skali, więc nie nadaje się do oceniania ludzi ani porównywania ich ze sobą. Po drugie, jego wartość zależy w całości od szczerości uczestników, a szczerość zależy od atmosfery w zespole. Tam, gdzie krytyka bywa karana, ćwiczenie da tylko uprzejme odpowiedzi. Po trzecie, łatwo je źle zrozumieć jako zachętę do zwierzeń. W pracy zmniejszanie obszaru ukrytego oznacza mówienie o sprawach zawodowych, na przykład o tym, czego nie rozumiesz albo czego potrzebujesz, a nie o życiu prywatnym. Po czwarte, jednorazowe użycie na wyjeździe integracyjnym zwykle niczego nie zmienia. Model działa najlepiej jako stały język do rozmów o współpracy, a nie jako jednorazowa atrakcja.