Temperament (sangwinik, choleryk, flegmatyk, melancholik)
Temperament to zestaw względnie stałych, w dużej mierze wrodzonych cech reagowania: jak szybko działasz, jak silnie reagujesz na bodźce, ile stymulacji potrzebujesz i jak długo trzyma Cię emocja. Temperament nie mówi, co robisz i w co wierzysz. Mówi, w jakim tempie i z jaką siłą to robisz. Charakter i przekonania budują się na nim przez całe życie.
Najbardziej znana jest dawna typologia czterech temperamentów: sangwinik, choleryk, flegmatyk i melancholik. Te nazwy wciąż żyją w języku codziennym, choć współczesna psychologia już z nich nie korzysta.
Cztery temperamenty: skąd się wzięły
Typologia sięga medycyny starożytnej Grecji. Hipokrates uważał, że zdrowie zależy od równowagi czterech płynów ustrojowych, a lekarz Galen kilka wieków później przypisał przewadze każdego z nich typ usposobienia:
- Sangwinik (krew) – żywy, towarzyski, szybko się zapala i szybko zmienia zainteresowania.
- Choleryk (żółć żółta) – energiczny, porywczy, nastawiony na działanie i szybki w reakcjach, także w złości.
- Flegmatyk (flegma) – spokojny, wolniejszy, wytrwały, trudno go wyprowadzić z równowagi.
- Melancholik (żółć czarna) – wrażliwy, refleksyjny, głęboko przeżywa i długo analizuje.
Teoria płynów jest dziś historią medycyny. Nazwy przetrwały, bo opisują rozpoznawalne style zachowania. Traktuj je jak język potoczny, a nie diagnozę.
Jak temperament bada się dziś
Współczesne badania zastąpiły cztery szuflady wymiarami, na których każdy ma swój wynik. W Polsce szczególną rolę odegrał Jan Strelau, twórca regulacyjnej teorii temperamentu. Opisuje ona temperament przez cechy takie jak żwawość, perseweratywność (jak długo trwa reakcja po ustaniu bodźca), wrażliwość sensoryczna, reaktywność emocjonalna, wytrzymałość i aktywność. Do ich pomiaru służy kwestionariusz FCZ-KT, opracowany przez Strelaua i Bogdana Zawadzkiego.
W tym ujęciu nie ma lepszych i gorszych temperamentów. Jest dopasowanie albo niedopasowanie do sytuacji. Osoba o wysokiej reaktywności emocjonalnej i niskiej wytrzymałości będzie cierpieć w pracy z ciągłymi telefonami od zdenerwowanych klientów, choć może świetnie sprawdzać się w pracy wymagającej uważności.
Temperament częściowo pokrywa się z wymiarami Wielkiej Piątki, zwłaszcza z ekstrawersją i neurotycznością. Zobacz Introwertyk i ekstrawertyk.
Temperament w pracy i w zespole
- Tempo – szybka osoba z „cholerycznym” stylem decyduje w minutę, wolniejsza potrzebuje dnia. Gdy szef wymaga od obu tej samej prędkości, jedna się męczy, a druga popełnia błędy z pośpiechu.
- Bodźce – osoby wrażliwe sensorycznie gorzej znoszą open space i ciągłe powiadomienia. Zobacz Przebodźcowanie cyfrowe.
- Powrót do równowagi – ktoś, kogo emocja trzyma długo, po trudnej rozmowie z klientem potrzebuje przerwy, a nie kolejnej rozmowy pięć minut później.
- Konflikty – szybki i porywczy styl łatwo zderza się ze spokojnym i dokładnym. Nie jest to spór charakterów, tylko tempa.
Czego temperament nie wyjaśnia
Temperament nie przesądza o kompetencjach ani o tym, czy ktoś będzie dobrym pracownikiem. „Jestem cholerykiem” nie usprawiedliwia krzyku na zespół. Temperament mówi, co przychodzi Ci łatwiej, a nie, za co nie odpowiadasz. Uważaj też na Efekt Barnuma: opisy temperamentów są na tyle ogólne, że prawie każdy odnajdzie się w każdym z nich. Jeśli chcesz dowiedzieć się czegoś konkretnego o sobie, sięgnij po narzędzie zbudowane na wymiarach, na przykład test Wielkiej Piątki.
Najczęściej zadawane pytania
Temperament to zestaw względnie stałych, w dużej mierze wrodzonych cech, które opisują, jak reagujesz: w jakim tempie działasz, jak silnie odpowiadasz na bodźce, ile stymulacji potrzebujesz i jak szybko wracasz do równowagi po emocjach. Temperament jest widoczny już u małych dzieci i zmienia się w życiu niewiele. Różni się od charakteru i osobowości, które kształtują się przez doświadczenia, wychowanie i decyzje. Najbardziej znana typologia temperamentu dzieli ludzi na cztery typy: sangwinika, choleryka, flegmatyka i melancholika. Pochodzi ze starożytnej medycyny i dziś ma znaczenie głównie historyczne. Współczesna psychologia opisuje temperament za pomocą kilku wymiarów, na których każdy człowiek ma swój wynik, na przykład w regulacyjnej teorii temperamentu Jana Strelaua.
Klasyczne typy temperamentu to cztery kategorie opisane przez starożytnego lekarza Galena na podstawie teorii czterech płynów ustrojowych Hipokratesa. Sangwinik jest żywy, towarzyski i szybko zmienia zainteresowania. Choleryk jest energiczny, porywczy i nastawiony na działanie. Flegmatyk jest spokojny, wolniejszy i wytrwały, trudno go wyprowadzić z równowagi. Melancholik jest wrażliwy, refleksyjny i głęboko przeżywa wydarzenia. Ta typologia przetrwała w języku potocznym, bo opisuje rozpoznawalne style zachowania, ale nie jest wynikiem współczesnych badań. Dzisiejsza psychologia nie dzieli ludzi na cztery typy, tylko mierzy kilka niezależnych cech, takich jak żwawość, reaktywność emocjonalna, wrażliwość sensoryczna czy wytrzymałość. Większość ludzi ma mieszankę cech, a nie czysty typ.
Choleryk i sangwinik to dwa szybkie, energiczne temperamenty z klasycznej typologii, ale różnią się sposobem reagowania na emocje. Sangwinik jest pogodny, towarzyski i łatwo nawiązuje kontakt. Szybko się zapala do nowych pomysłów, ale równie szybko traci nimi zainteresowanie, a złe emocje nie trzymają go długo. Choleryk jest bardziej nastawiony na cel i działanie, mocniej reaguje na przeszkody i łatwiej wybucha złością. Bywa skutecznym liderem w sytuacjach kryzysowych, ale w zespole może być odbierany jako apodyktyczny. W pracy różnica jest widoczna przy niepowodzeniach: sangwinik szybko przechodzi do kolejnej rzeczy, choleryk walczy z przeszkodą. Obie etykiety warto traktować jako potoczny opis stylu, a nie naukową klasyfikację.
Temperamentu w zasadzie nie da się zmienić, bo jest w dużej mierze wrodzony i opiera się na biologicznych cechach układu nerwowego. Można jednak zmienić to, jak sobie z nim radzisz, i właśnie to ma największe znaczenie w pracy. Osoba szybka i porywcza może nauczyć się odkładać odpowiedź na trudnego maila do następnego dnia. Osoba wrażliwa na bodźce może ułożyć dzień tak, żeby praca wymagająca skupienia przypadała na godziny bez spotkań i powiadomień. Osoba wolniejsza może prosić o czas na decyzję zamiast podejmować ją w pośpiechu. Temperament mówi więc, co przychodzi Ci łatwo, a co kosztuje Cię więcej energii. Nie zwalnia natomiast z odpowiedzialności za zachowanie, więc „jestem cholerykiem” nie jest wytłumaczeniem dla krzyku na współpracowników.
Temperament wpływa na pracę zespołu głównie przez różnice w tempie i wrażliwości na bodźce. Szybkie osoby chcą decydować od razu, wolniejsze potrzebują czasu na przemyślenie, i jeśli szef wymaga od wszystkich tej samej prędkości, jedni się męczą, a drudzy popełniają błędy z pośpiechu. Osoby wrażliwe sensorycznie gorzej znoszą otwarte biura, głośne rozmowy i ciągłe powiadomienia, przez co szybciej się wyczerpują. Ludzie, u których emocja trzyma długo, potrzebują przerwy po trudnej rozmowie z klientem. Wiele konfliktów w zespołach to w rzeczywistości zderzenie tempa, a nie charakterów. Dobrą praktyką jest ustalanie, które decyzje wymagają szybkiej odpowiedzi, a które mogą poczekać do następnego dnia, oraz zapewnienie miejsca i czasu na pracę w ciszy.
Powiązane pojęcia
Introwertyk i ekstrawertyk
Ekstrawersja to wymiar osobowości mówiący, ile bodźców społecznych potrzebujesz, żeby dobrze działać. Introwertyk i ekstrawertyk…
Przebodźcowanie cyfrowe
Stan przeciążenia sensorycznego i kognitywnego wywołanego nadmiarem bodźców cyfrowych — powiadomień, treści, dźwięków —…
Efekt Barnuma (Barnum Effect)
Skłonność do uznawania za trafny osobisty opis sformułowany na tyle ogólnie, że pasuje do niemal każdego — podstawa działania…