Typy kreatywności: jakie są i co oznaczają w pracy

Czyli o tym, dlaczego zdanie „nie jestem kreatywny” prawie zawsze jest nieprawdą, a prawie nikt nie wie, w czym właściwie jest kreatywny.

Poniedziałek, 9:30, burza mózgów przed kampanią. Ola rzuca pięć pomysłów w pięć minut, Tomek zapisuje je na tablicy i milczy. Pod koniec spotkania ktoś pyta go wprost, co o tym sądzi. Tomek wzrusza ramionami: „Ja nie jestem kreatywny, ja tylko ogarniam”. Dwa tygodnie później to on znajduje sposób, żeby z pięciu pomysłów Oli zrobić jedną kampanię, która mieści się w budżecie i w terminie. Nikt nie nazywa tego kreatywnością.

A gdyby Tomek był równie kreatywny jak Ola, tylko w inny sposób?

Tak właśnie opisuje to psychologia. Typy kreatywności to różne sposoby, w jakie ludzie wpadają na nowe i użyteczne rozwiązania: jedni generują dużo pomysłów, inni dopracowują jeden, jedni potrzebują ciszy, inni rozmowy. Kreatywność nie jest jedną cechą, którą się ma albo nie. To kilka różnych umiejętności, a każdy z nas jest mocny w części z nich. Dlatego zdanie „nie jestem kreatywny” zwykle znaczy „nie jestem kreatywny tak jak ta osoba, którą uważam za kreatywną”.

Cztery modele z psychologii tłumaczą te różnice najlepiej: od poziomów kreatywności po style rozwiązywania problemów. A kiedy znasz swój sposób tworzenia, łatwiej ułożyć pod niego pracę i dobrać ludzi, z którymi tworzysz.

Kreatywność to kilka różnych umiejętności

Nowoczesne badania nad kreatywnością zaczęły się od jednego wystąpienia. W 1950 roku psycholog J.P. Guilford, obejmując funkcję prezesa Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego, wytknął kolegom, że prawie nikt nie bada twórczości, i zaproponował, jak to zmienić. Jego wykład opublikowany w „American Psychologist” stał się punktem wyjścia dla całej dziedziny.

Guilford rozdzielił dwa sposoby myślenia, które do dziś opisują dwie połowy procesu twórczego. Myślenie dywergencyjne rozchodzi się na boki: z jednego problemu robi dziesięć możliwych odpowiedzi. Myślenie konwergencyjne idzie w drugą stronę: z dziesięciu odpowiedzi wybiera tę jedną, która działa. Burza mózgów Oli to pierwsze. Kampania Tomka mieszcząca się w budżecie to drugie.

Szkoła i popkultura nagradzają głównie pierwszą połowę. Kreatywny to ten, kto ma pomysły. Tymczasem pomysł, którego nikt nie zawęził i nie dowiózł, zostaje na tablicy. Obie umiejętności są potrzebne, a mało kto jest równie mocny w obu. To pierwszy powód, dla którego warto mówić o typach kreatywności zamiast o samej kreatywności.

Poziomy kreatywności: model 4C

Drugi powód, dla którego ludzie mówią o sobie „nie jestem kreatywny”, to porównywanie się z niewłaściwą skalą. Kiedy myślisz o kreatywności, przed oczami stają Ci Picasso, Steve Jobs albo autorka bestsellera. Na ich tle prawie każdy wypada blado.

James Kaufman i Ronald Beghetto zaproponowali w 2009 roku model czterech poziomów kreatywności, który ten problem rozbraja. Zamiast dzielić ludzi na twórczych i nietwórczych, opisuje cztery poziomy, na których twórczość się dzieje:

Większość z nas pracuje na poziomie little-c i Pro-c przez całe życie zawodowe. To pełnoprawna kreatywność i to ona płaci rachunki. Kiedy Tomek mówi „nie jestem kreatywny”, porównuje swoje Pro-c z cudzym Big-C. To jak uznanie, że nie umiesz gotować, bo nie masz gwiazdki Michelin.

Cztery typy kreatywności według neurobiologii

Model 4C mówi, na jakim poziomie tworzysz. Nie mówi, w jaki sposób. To pytanie podjął neurobiolog Arne Dietrich w pracy z 2004 roku w „Psychonomic Bulletin & Review”. Zaproponował dwie osie: czy twórczość jest zamierzona czy spontaniczna oraz czy opiera się na analizie czy na emocjach. Z ich skrzyżowania wychodzą cztery typy kreatywności:

Najważniejsze w tym modelu jest zastrzeżenie samego autora i jego późniejszych prac: to nie są typy ludzi, tylko typy procesów. Każdy z nas korzysta ze wszystkich czterech, tylko w różnych proporcjach. Dwadzieścia lat później Dietrich poszedł dalej i w artykule z 2024 roku nazwał szukanie jednego „ośrodka kreatywności” w mózgu błędem założenia.

Ze słownika Noraline: Inkubacja
Etap procesu twórczego, w którym przestajesz świadomie myśleć o problemie, a rozwiązanie dojrzewa w tle. To on stoi za olśnieniami „pod prysznicem”. W pracy przekłada się na prostą zasadę: trudny problem lepiej odłożyć na noc, niż mielić go do 22:00.

Praktyczny wniosek? Jeśli Twoje najlepsze pomysły przychodzą na spacerze, spacer jest częścią Twojej pracy. Spontaniczna kreatywność potrzebuje przerwy, żeby zadziałać. Kalendarz zapchany spotkaniami od 8 do 18 odcina Ci dokładnie ten tryb pracy.

Ulepszanie to też kreatywność, mówi teoria Kirtona

Tomek z pierwszej sceny nie wymyśla od zera. On bierze to, co jest, i robi to lepiej. Długo uważano to za brak twórczości. Brytyjski psycholog Michael Kirton pokazał w 1976 roku, że to błąd. W artykule w „Journal of Applied Psychology” opisał dwa style rozwiązywania problemów: adaptorów, którzy wolą robić rzeczy lepiej, i innowatorów, którzy wolą robić je inaczej.

Kluczowe w teorii Kirtona jest to, że styl i poziom kreatywności to dwie osobne sprawy. Adaptor może być bardzo twórczy, tylko jego twórczość działa w ramach istniejącego systemu: usprawnia proces, łata dziurę w ofercie, przebudowuje arkusz. Innowator rozwala ramy i proponuje coś zupełnie nowego. Firma potrzebuje obu, a najczęstsze konflikty w zespołach wybuchają właśnie między nimi. Innowator uważa adaptora za hamulcowego, adaptor innowatora za kogoś, kto co tydzień zaczyna od nowa i niczego nie kończy.

Jeśli ten spór brzmi znajomo, wpis o tym, czy konflikt w zespole zawsze jest zły, pokazuje, jak zamienić go z kłótni o charaktery w rozmowę o rolach.

Osiem typów twórczych: od teorii do prostego testu

Modele naukowe są precyzyjne, ale trudno w nich odnaleźć siebie. Czytasz o osiach Dietricha i nadal nie wiesz, co to znaczy w poniedziałek o 9:30. Tę lukę wypełniają testy typów twórczych, które składają kilka osi w gotowe portrety.

Najbardziej znany z nich przygotował w 2019 roku magazyn Adobe Create, pod nazwą Creative Types. Krótkie wybory z dwiema odpowiedziami, osiem typów, każdy z opisem i postacią. Według Creative Review pierwszą edycję przeszło ponad 3,1 mln osób. Test działa wyłącznie po angielsku i jest pisany z myślą o twórcach w sensie artystycznym.

Dlatego na noraline powstała polska wersja tego pomysłu, napisana od zera: test typu twórczego. Trzy osie zbierają w jednym miejscu to, o czym mówią modele z tego wpisu:

Z trzech osi wychodzi osiem typów: Wynalazca, Mechanik, Poeta, Rzemieślnik, Budowniczy, Kapitan, Iskra i Gospodarz. Tomek z pierwszej sceny najpewniej wyszedłby Kapitanem albo Mechanikiem. Ola Iskrą. Żadne z nich nie jest „bardziej kreatywne”.

Jak rozpoznać swój typ kreatywności

Zanim zrobisz jakikolwiek test, możesz sprawdzić kilka sygnałów na sobie. Odpowiedz szczerze na pytanie, jak było ostatnio, a nie jak chciałbyś pracować.

• Gdzie przyszedł Twój ostatni dobry pomysł? Przy biurku, w trakcie pracy nad problemem, czy kiedy robiłeś coś zupełnie innego?
• Co Cię bardziej męczy: wymyślanie od zera czy doprowadzanie do końca? To, co męczy, zwykle nie jest Twoim trybem.
• Jak bronisz swojego rozwiązania? Liczbami i logiką, czy opowieścią o tym, co poczuje odbiorca?
• Co robisz z cudzym projektem? Zaczynasz od nowa, czy szukasz, co da się w nim poprawić?

Te pytania nie dadzą Ci etykiety, ale pokażą kierunek. Jeśli chcesz ułożyć to w gotowy profil, test typu twórczego zadaje piętnaście takich pytań i na końcu mówi, co robisz dobrze, gdzie się zwykle potykasz i o co zadbać. Zajmuje kilka minut.

Typy kreatywności w zespole: partner, lustro i tarcie

Wiedza o własnym typie przydaje się najbardziej wtedy, gdy zestawisz ją z typami ludzi, z którymi pracujesz. Większość tarć w małych zespołach bierze się z różnych sposobów tworzenia, których nikt nie nazwał na głos.

W teście typu twórczego każdy typ ma trzy relacje. Partner ma tę samą energię, ale inny sposób myślenia: uzupełniacie się w jednym tempie pracy. Lustro myśli jak Ty, ale inaczej się ładuje: szybko się rozumiecie i łatwo wpadacie w te same pułapki. Tarcie różni się od Ciebie na wszystkich osiach: najwięcej się od siebie nauczycie, ale bez ustalonych zasad będzie iskrzyć.

Najwyraźniej widać to w Design Thinking, metodzie, w której zespół przechodzi pięć etapów: rozmowy z klientami, nazwanie problemu, generowanie pomysłów, prototyp i test. Każdy etap wymaga innego typu kreatywności. Rozmowy z klientami najlepiej prowadzi Gospodarz albo Poeta, bo słuchają ludzi. Burzę pomysłów prowadzi Iskra, a test Kapitan, który nie wymyślał rozwiązania, więc nie będzie go bronił. Tak samo działają pary: partnerzy dobrze razem dowożą prototyp, a osoba, z którą masz tarcie, najbardziej przyda się przy nazywaniu problemu, bo zada pytanie, którego sam byś nie zadał. Etapy i dobór par rozpisaliśmy krok po kroku we wpisie Czym jest Design Thinking i jak dobrać pary do każdego etapu.

Ta mapa najwięcej daje przy podziale ról. Jeśli zespół składa się z samych Iskier, będzie miał dziesięć projektów zaczętych i żadnego skończonego. Jeśli z samych Kapitanów, wszystko będzie dowiezione na czas, tylko nikt nie zaproponuje niczego nowego. Podobnie działa to w talentach Gallupa: sama nazwa typu niewiele daje, dopóki nie zestawisz jej z resztą zespołu.

Czego typy kreatywności nie mówią

Każdy model z tego wpisu ma swoje granice i warto je znać, zanim potraktujesz wynik zbyt poważnie.

Typ nie mówi, ile masz kreatywności. Kirton podkreślał, że styl i poziom to dwie osobne rzeczy. Mechanik i Wynalazca mogą być równie twórczy. Różni ich sposób, w jaki dochodzą do rozwiązania.

Typ nie jest stały. Dietrich pokazał, że wszyscy korzystamy ze wszystkich czterech procesów. Twój wynik zależy od pracy, którą akurat wykonujesz, i od ludzi wokół. Po zmianie roli może wyjść inaczej i to nie znaczy, że test się pomylił.

Typ nie nadaje się do rekrutacji. Popularne testy typów twórczych, łącznie z naszym, to narzędzia do rozmowy i refleksji, a nie zwalidowane testy psychologiczne. Nikt nie sprawdził, czy przewidują, kto sprawdzi się w pracy. Podobnie jak przy filtrowaniu stu pomysłów dziennie, ważniejsze od etykiety jest to, co z nią zrobisz.

Jedna decyzja na ten tydzień

Wróć do Tomka. Gdyby wiedział, że jego kreatywność polega na zawężaniu i dowożeniu, nie musiałby udawać na burzy mózgów, że ma pięć pomysłów w pięć minut. Mógłby powiedzieć wprost: „Dajcie mi pomysły, ja zrobię z nich plan”. Ola mogłaby z kolei przestać traktować jego pytania o budżet jako gaszenie entuzjazmu.

Wybierz jedną rzecz, w której jesteś najsilniejszy, i ułóż pod nią najbliższy tydzień. Jeśli najlepiej myślisz w ciszy, zablokuj w kalendarzu dwie godziny bez spotkań. Jeśli w rozmowie, umów kogoś na kawę z konkretnym problemem. Jeśli dowozisz, a nie wymyślasz, poproś zespół o pomysły i weź na siebie ich zawężenie.

Bezpłatny test

Test typu twórczego — 15 pytań, 8 typów

Piętnaście szybkich wyborów i profil, który mówi, co robisz dobrze, gdzie się potykasz i z kim pracuje Ci się najlepiej.

Sprawdź swój typ →